Đọc chủ động

Như đã nói từ đầu, chúng tôi chủ yếu bàn tới việc phát triển kĩ năng đọc sách; nhưng những quy tắc đọc giúp xây dựng kĩ năng này (nếu được tuân thủ và rèn luyện) cũng có thể áp dụng cho các tài liệu dạng in nói chung, cho bất kì loại tài liệu đọc nào --- báo, tạp chí, tờ rơi, bài luận, trích đoạn hay cả quảng cáo.

Vì bất kì loại đọc nào cũng là một hoạt động, tất cả các dạng đọc ở mức nào đó đều phải chủ động tích cực. Không thể có dạng đọc hoàn toàn bị động: ta không thể đọc với mắt đứng yên và não đang ngủ. Vì thế khi đối lập đọc chủ động với đọc bị động, mục đích của chúng tôi, một là để nhấn mạnh rằng việc đọc có thể ít hay nhiều chủ động, và hai là để nói rằng đọc càng chủ động càng tốt. Một độc giả giỏi hơn độc giả khác tùy thuộc vào giới hạn của tính chủ động và công lực bỏ ra khi đọc. Họ giỏi hơn nếu họ biết đòi hỏi cao hơn ở chính bản thân mình và tài liệu đang đọc.

Dù không thể có dạng đọc hoàn toàn bị động, nhiều người vẫn nghĩ rằng, khi so sánh với viết hay nói, vốn rõ ràng là những hoạt động chủ động, thì đọc và nghe là hoàn toàn bị động. Người viết hay người nói phải đầu tư công sức, nhưng người đọc hay người nghe chẳng cần phải tốn công gì cả. Đọc và nghe được coi là dạng nhận, từ một người đang chủ động cung cấp hay gửi thông tin. Sẽ là sai lầm khi đánh đồng việc nhận thông tin với việc nhận một cú đấm, nhận kế thừa, hay nhận phán quyết của tòa. Hoàn toàn không phải vậy, người đọc hay người nghe giống như cầu thủ bắt bóng trong một trận bóng chày.

Bắt bóng cũng là một hoạt động thực sự giống như ném bóng hay đánh bóng. Cầu thủ ném hay đánh bóng là người gửi, theo nghĩa là người kích hoạt đường bay của quả bóng. Người bắt bóng là người nhận theo nghĩa là người kết thúc đường bay này. Cả hai đều là chủ động, dù là hai hoạt động khác nhau. Chỉ có quả bóng là bị động, còn các cầu thủ là chủ động, phải di chuyển để ném, đánh hay bắt bóng. Đây gần như là một phép tỉ dụ hoàn hảo với viết và đọc. Thứ được viết hay được đọc cũng giống như quả bóng, là vật bị động dùng chung giữa hai hoạt động mở đầu và kết thúc quá trình truyền tải.

Ta có thể nâng phép tỉ dụ này thêm một cấp nữa. Nghệ thuật bắt bóng là kĩ năng bắt được bóng ở mọi dạng đường bay và tốc độ, các cú lừa và chuyển hóa¹. Nghệ thuật đọc tương tự cũng là kĩ năng bắt được đủ loại giao tiếp càng nhiều càng tốt.

Cầu thủ ném và bắt bóng chỉ thành công nếu họ phối hợp với nhau. Người viết và người đọc cũng gần như vậy. Người viết không phải cố để không bị bắt, dù đôi lúc có vẻ như vậy thật. Giao tiếp thành công chỉ có được khi nội dung người viết muốn người khác hiểu có thể bay vào lãnh địa của người đọc. Đó là nơi kĩ thuật của người viết và người đọc hội tụ.

Người viết cũng có nhiều cấp độ, giống như cầu thủ ném bóng. Có tác giả có khả năng "kiểm soát" tuyệt vời: họ biết rõ mình muốn truyền tải điều gì, và truyền tải một cách chính xác đến đúng mục tiêu. Nếu coi những mặt khác là như nhau thì họ dễ "bắt" sóng hơn một tác giả "phóng đãng" không biết "kiểm soát".

Phép tỉ dụ này thất bại tại một điểm. Quả bóng là một đơn vị hoàn chỉnh. Nó hoặc là bắt được "hoàn toàn", hoặc là không. Một tác phẩm viết lại là một thực thể phức tạp. Nó có thể được tiếp nhận ít hay nhiều không đầy đủ, từ mức không hiểu gì đến mức nắm bắt hoàn toàn. Lượng mà người đọc "bắt" được thường phụ thuộc vào lượng hoạt động chủ động mà họ đầu tư vào, cũng như phụ thuộc vào kĩ năng thực thi các động tác tư duy cần thiết trong quá trình tiếp nhận.

Vậy đọc chủ động cần cái gì? Chúng tôi sẽ còn đặt lại câu hỏi này nhiều lần. Tại thời điểm này có thể nói rằng, khi đọc cùng một thứ, người này đọc tốt hơn người kia nhờ vào, một là đọc chủ động hơn, và hai là thực thi các động tác cần thiết khéo léo hơn. Hai điều này có liên quan tới nhau. Đọc là một hoạt động phức tạp cũng như viết. Quá trình này bao gồm một lượng lớn các động tác riêng rẽ cần có để đọc tốt. Một người đọc tốt hơn nếu có thể thực hiện được nhiều động tác hơn.

¹. (Người dịch) Đây là các từ chuyên dụng trong bóng chày mà người dịch không có kiến thức để dịch lại: changeups và knucklers. ↩