Chương 2. Các mức độ đọc
Trong chương trước chúng tôi đã nêu ra một số điểm phân biệt quan trọng cho các phần tiếp sau. Mục tiêu người đọc đặt ra ---dù là giải trí, thông tin hay hiểu biết--- quyết định cách thức đọc. Tính hiệu quả khi đọc được quyết định bởi lượng công sức và kĩ năng người đọc bỏ vào hoạt động đọc. Quy tắc cơ bản là càng đầu tư nhiều thì càng tốt, ít nhất là đối với những cuốn sách ban đầu đã vượt quá khả năng đọc của chúng ta ---những cuốn sách có thể giúp ta đi từ chỗ hiểu ít lên chỗ hiểu nhiều hơn. Sự phân biệt giữa được dạy và khám phá (hay giữa khám phá được hỗ trợ và không được hỗ trợ) là quan trọng vì hầu hết chúng ta hầu như mọi lúc đều phải đọc mà không có sự giúp đỡ của người khác. Đọc cũng giống như khám phá không được hỗ trợ, là việc học trong sự vắng mặt của người thầy. Ta chỉ có thể thành công nếu biết cách học.
Nhưng quan trọng thế nào thì những điểm phân biệt này cũng không đáng kể so với những điều chúng tôi sẽ bàn trong chương này. Đó là về các mức độ đọc. Sự khác biệt giữa các mức độ đọc cần phải được hiểu rõ trước khi có được sự cải thiện hiệu quả về các kĩ năng đọc.
Có 4 mức độ đọc. Ở đây chúng được gọi là các mức độ chứ không phải là các kiểu đọc, vì các kiểu, hiểu một cách chặt chẽ, là sự phân biệt giữa cái này với cái kia, trong khi đặc thù của mức độ là mức độ cao hơn bao hàm cả những mức độ thấp hơn. Mức độ đọc cũng vậy, chúng mang tính tích lũy. Mức độ đầu tiên không mất đi trong mức thứ hai, mức thứ hai nằm trong mức thứ ba, mức thứ ba trong mức thứ tư. Mức độ đọc thứ tư cao nhất vượt qua và bao gồm tất cả các mức độ còn lại.
Mức độ đọc đầu tiên chúng tôi gọi là đọc Sơ cấp1. Cũng có thể gọi là đọc sơ đẳng, đọc cơ bản hay đọc bước đầu; tất cả những từ này có ý rằng ai đã đạt được mức độ này đã đi từ chỗ mù chữ lên chỗ bắt đầu biết đọc. Để đạt được mức này, một người phải học các bước sơ đẳng của nghệ thuật đọc, được rèn luyện cơ bản về đọc, và thu được các kĩ năng đọc ban đầu. Chúng tôi dùng chữ đọc Sơ cấp, vì mức độ đọc này thường được học ở bậc sơ học2.
Đứa trẻ lần đầu tiếp xúc với việc đọc ở mức độ này. Khó khăn lúc đó là nhận diện được từng con chữ trên trang giấy. Đứa trẻ nhìn thấy một mớ những kí hiệu đen trên nền trắng (hoặc kí hiệu trắng trên nền đen nếu nó đang đọc từ bảng đen); mấy kí hiệu đó nói là "Con mèo ngồi trên cái nón"3. Trẻ lớp một ở thời điểm đó chẳng cần biết con mèo có ngồi trên cái nón thật không, hay việc đó nói lên được điều gì về mèo, về nón và về thế giới. Đứa trẻ chỉ quan tâm tới ngôn ngữ đã được bày ra bởi người viết.
Ở mức độ đọc này, câu hỏi cho người đọc là "Câu này nói gì?". Bạn đương nhiên có thể nghĩ đây là một câu hỏi khó và phức tạp. Nhưng ở đây chúng tôi muốn hiểu câu hỏi đó theo nghĩa đơn giản nhất.
Hầu hết những độc giả của cuốn sách này đều đã thu nhận những kĩ năng đọc sơ cấp từ trước. Tuy nhiên chúng ta sẽ vẫn gặp khó khăn ở mức độ đọc này, dù ta có đọc giỏi thế nào đi chăng nữa. Khó khăn vẫn xảy ra, chẳng hạn khi ta gặp một thứ mình muốn đọc nhưng được viết bằng một ngoại ngữ mà ta không nắm rõ. Khi đó nỗ lực trước tiên là để nhận dạng được các từ. Chỉ sau khi nhận dạng được từng từ riêng lẻ ta mới có thể bắt đầu cố hiểu chúng, gắng tìm xem chúng có nghĩa gì.
Ngay cả khi đọc những tài liệu viết bằng tiếng mẹ đẻ, nhiều người đọc vẫn gặp những khó khăn đủ loại ở mức đọc sơ cấp. Hầu hết những khó khăn này mang tính kĩ thuật, một số có thể lần lại trong các bài học đọc ban đầu. Vượt qua được những khó khăn này cho phép ta đọc nhanh hơn; vì thế hầu hết các khóa học đọc nhanh đều tập trung vào mức độ đọc này. Chúng tôi sẽ nói thêm về đọc Sơ cấp trong chương tiếp theo; và trong Chương 4 chúng tôi sẽ bàn về đọc nhanh.
Mức độ đọc thứ hai chúng tôi gọi là đọc Khảo sát4. Đặc trưng của mức này là sự nhấn mạnh về mặt thời gian. Khi đọc ở mức này, học sinh bị giới hạn một lượng thời gian nhất định để hoàn thành bài đọc được giao. Em có thể được cho 15 phút để đọc cuốn sách này chẳng hạn --- hoặc thậm chí là một cuốn sách dày gấp đôi cuốn này.
Nói cách khác, mức độ đọc này hướng tới việc thu thập được nhiều nhất nội dung một cuốn sách trong khoảng thời gian cho trước --- thường là khá ngắn và (mặc định) luôn không đủ để rút ra được mọi thứ đề cập trong sách.
Tên gọi khác cho mức này có thể là đọc lướt hoặc đọc trước. Nhưng chúng tôi không muốn nhầm lẫn với việc đọc lướt xuề xòa ngó qua một quyển sách. Đọc Khảo sát là nghệ thuật đọc lướt có tính hệ thống.
Khi đọc ở mức này, mục tiêu là khảo sát bề nổi của cuốn sách, để biết được mọi thứ về cuốn sách chỉ từ lớp vỏ ngoài. Đây thường là việc có lợi.
Nếu câu hỏi ở mức đầu tiên là "Câu này nói gì?", thì câu hỏi đặt ra ở mức này là "Sách này về cái gì?" - một câu hỏi bề nổi; các câu hỏi cùng kiểu là "Cấu trúc sách này là gì?" hay "Nó có những phần nào?".
Sau khi đọc khảo sát một cuốn sách, dù bạn đã được cho ít thời gian cỡ nào, bạn cũng phải trả lời được câu hỏi "Đây là sách loại gì --- tiểu thuyết, lịch sử, hay khoa học?".
Chương 4 đi sâu vào cắt nghĩa mức độ đọc này, nên chúng tôi sẽ không nói nhiều thêm ở đây. Chúng tôi chỉ muốn nhấn mạnh rằng, nhiều người, kể cả nhiều độc giả giỏi, thường không hiểu được giá trị của đọc khảo sát. Họ mở trang đầu của cuốn sách ra rồi từ từ luồn qua cả cuốn, thậm chí không thèm đọc mục lục. Họ phải tìm tri thức bao quát của cuốn sách đồng thời phải cố gắng hiểu nó. Phức tạp hóa mọi thứ.
Mức độ thứ ba chúng tôi gọi là đọc Phân tích5. Mức này phức tạp hơn và là một hoạt động có tính hệ thống hơn hai mức đọc trước. Tùy vào độ khó của tài liệu đang đọc mà mức này đòi hỏi nỗ lực ít hay nhiều từ người đọc.
Đọc Phân tích là đọc thấu đáo, đọc toàn diện, đọc đúng chuẩn ---loại đọc tốt nhất bạn có thể làm. Nếu đọc khảo sát là loại đọc tốt và đầy đủ nhất trong một khoảng thời gian giới hạn, thì đọc phân tích là loại đọc tốt và đầy đủ nhất trong thời gian không giới hạn.
Người đọc phân tích phải đặt ra nhiều câu hỏi có tính hệ thống về thứ mình đang đọc. Chúng tôi không muốn kể ra những câu hỏi này ở đây, vì nội dung của cuốn sách này chính yếu là về mức đọc này: Phần 2 sẽ cung cấp các quy tắc và hướng dẫn cách đọc. Cần phải nhấn mạnh rằng đọc phân tích luôn luôn cực kì chủ động. Ở mức này, người đọc phải nắm lấy cuốn sách --- phép tỉ dụ rất phù hợp --- và cố gắng đào luyện cho tới khi cuốn sách trở thành của mình. Francis Bacon từng nói "vài cuốn thì chỉ để nếm, vài cuốn để nuốt, và chỉ có ít là để nhai và tiêu hóa". Đọc phân tích là để nhai và tiêu hóa cuốn sách.
Đọc phân tích cũng ít khi cần thiết nếu mục tiêu của bạn là để lấy thông tin hay giải trí. Đọc phân tích trên hết là vì mục tiêu hiểu biết. Ngược lại, bạn gần như không thể dùng một cuốn sách để nâng trí tuệ mình từ chỗ hiểu ít lên chỗ hiểu nhiều hơn nếu không có chút ít kĩ năng về đọc phân tích.
Mức độ đọc thứ tư và cao nhất chúng tôi gọi là đọc Tổng hợp6. Đây là mức đọc phức tạp nhất và có tính hệ thống nhất. Nó đòi hỏi rất nhiều từ người đọc, dù các tài liệu đọc có thể dễ hiểu và đơn giản.
Một tên khác cho mức đọc này có thể là đọc so sánh. Khi đọc tổng hợp, người đọc đọc không chỉ một mà nhiều cuốn sách, và đặt chúng trong sự liên quan với nhau và với chủ đề chung chúng cùng hướng tới. Nhưng so sánh văn bản thuần túy là không đủ. Đọc tổng hợp bao hàm nhiều thứ hơn. Với sự giúp đỡ của những cuốn sách đang đọc, người đọc tổng hợp có thể xây dựng một kiến giải về chủ đề chung theo cách chưa hề có trong những cuốn sách đó. Rõ ràng đọc tổng hợp là hoạt động đọc chủ động nhất và tốn công nhất.
Chúng tôi sẽ bàn về đọc tổng hợp trong Phần 4. Ở đây chỉ cần nói: đọc tổng hợp là một nghệ thuật không dễ, và các quy tắc của nó không được biết đến nhiều. Dù vậy đọc tổng hợp là hoạt động đọc bổ lợi nhất. Bổ lợi lớn đến mức đáng để bỏ công sức ra học cách đọc này.
1. (Người dịch) Elementary Reading ↩
2. (Người dịch) bậc tiểu học ↩
3. (Người dịch) The cat sat on the hat ↩
4. (Người dịch) Inspectional Reading ↩
5. (Người dịch) Analytical Reading ↩
6. (Người dịch) Syntopical Reading ↩