Mục tiêu đọc: đọc vì Thông tin và đọc vì Hiểu biết
Bạn có một cái đầu. Giả dụ bạn cũng có một quyển sách muốn đọc. Quyển sách này được viết bởi ai đó muốn truyền tải một điều gì đó tới bạn. Bạn đọc thành công quyển sách nếu bạn nhận được tất cả những gì người viết muốn truyền tải.
Nói thế là quá đơn giản. Bởi vì thực tế có thể có hai, chứ không phải một loại quan hệ giữa bộ não của bạn và cuốn sách. Hai loại quan hệ này được minh họa bởi hai trải nghiệm khác nhau khi bạn đọc.
Kia là cuốn sách; đây là bộ não của bạn. Khi lật qua từng trang sách, bạn hoặc là hiểu tường tận mọi thứ tác giả muốn nói, hoặc không. Nếu bạn hiểu được thì bạn có thể đã biết thêm thông tin, nhưng bạn không hẳn đã gia tăng nhận thức - sự hiểu biết của mình. Nếu cuốn sách hoàn toàn dễ hiểu với bạn từ đầu đến cuối thì tác giả và bạn có hai cái đầu cùng một khuôn. Những kí hiệu trên trang sách chỉ diễn tả một nhận thức chung hai người đã có trước khi gặp nhau.
Giờ là trải nghiệm thứ hai. Bạn không hiểu cuốn sách hoàn toàn. Hãy giả định thêm là bạn hiểu đủ để biết rằng mình không hiểu hết cuốn sách --- một giả định không phải lúc nào cũng đúng, đáng buồn là vậy. Bạn biết cuốn sách vẫn còn chứa nhiều thứ hơn mức bạn đã hiểu, nó còn chứa thứ gì đó có thể gia tăng sự hiểu biết của bạn.
Vậy phải làm gì? Bạn có thể đem cuốn sách đến một người mà bạn nghĩ đọc tốt hơn bạn, và nhờ anh ta giải thích dùm những phần bạn gặp khó khăn. ("Anh ta" có thể là một người thực, hoặc là một cuốn sách khác --- một cuốn sách bình luận hay giáo khoa). Hoặc bạn có thể phán rằng mấy thứ trên mây này chẳng bõ công, rằng biết vậy là đủ rồi. Trong cả hai trường hợp, bạn đều chưa hoàn thành mức độ đọc mà cuốn sách đòi hỏi.
Để hoàn thành chỉ có một cách duy nhất. Không có sự giúp đỡ nào từ bên ngoài, bạn lật lại cuốn sách. Chỉ dùng sức mạnh của chính bộ não mình, bạn lần mò trên các con chữ cho đến khi tìm ra cách để từ từ nâng chính mình từ trạng thái hiểu ít lên trạng thái hiểu nhiều hơn. Sự nâng cấp bằng nỗ lực của bộ não như vậy là một hoạt động đọc có kĩ năng cao, là hoạt động đọc xứng đáng với một cuốn sách thách thức sự hiểu biết của bạn.
Như vậy chúng tôi có thể định nghĩa đại khái nghệ thuật đọc là gì: đó là quá trình mà một bộ não tự nâng mình lên bằng sức mạnh của chính các thao tác của mình, chỉ làm việc trên các con chữ của một tài liệu đọc, và không có sự trợ giúp từ bên ngoài1. Bộ não đi từ hiểu biết ít lên hiểu biết nhiều. Những thao tác thuần thục để đạt được điều này chính là các thao tác khác nhau tạo thành nghệ thuật đọc.
Đi từ hiểu biết ít lên hiểu biết nhiều khi đọc bằng nỗ lự tư duy của bản thân cũng giống như tự nâng mình lên bằng cách kéo giầy của mình2. Đó thực sự là một nỗ lực to lớn. Đó rõ ràng là kiểu đọc chủ động hơn những thứ bạn đã từng làm, đòi hỏi không chỉ mức động chủ động đa dạng hơn mà còn cả kĩ năng cao hơn khi thực thi các thao tác cần thiết. Những thứ được coi là khó đọc và chỉ dành cho người đọc giỏi rõ ràng là những thứ đòi hỏi hơn và xứng đáng hơn với kiểu đọc chủ động này.
Sự khác biệt giữa đọc vì thông tin và đọc vì hiểu biết thực ra còn sâu sắc hơn nữa. Chúng tôi sẽ ráng nói thêm một ít. Chúng ta đều phải coi trọng cả hai mục tiêu này, vì ranh giới giữa thứ đọc được trong mục tiêu này và thứ phải đọc trong mục tiêu kia thường khá mờ nhạt. Chúng tôi phân biệt hai mục tiêu đọc này, và vì thế dùng chữ "đọc" với hai nghĩa phân biệt.
Nghĩa thứ nhất là để chỉ bối cảnh chúng ta đọc tin tức, tạp chí, hay những thứ mà ta có thể ngay lập tức hiểu được tùy theo khả năng của mình. Những thứ này có thể gia tăng kho thông tin của chúng ta, nhưng chúng không nâng cao sự hiểu biết, vì sự hiểu biết của chúng ta đã ở mức đó trước khi đọc rồi. Nếu không phải vậy thì ta đã thấy sốc vì sự rối rắm phức tạp khi cố gắng vượt qua khoảng trống3, nếu ta thực sự tập trung và thành thật.
Nghĩa thứ hai là để chỉ bối cảnh một người cố đọc một thứ mà ngay lần đầu anh ta không hiểu được hết. Ở đây thứ cần đọc ngay từ đầu đã giỏi hơn hay ở mức độ cao hơn so với người đọc. Người viết đang truyền tải một thứ có thể nâng cao sự hiểu biết của người đọc. Những giao tiếp bất đối xứng như vậy phải xảy ra, nếu không con người không thể học được từ người khác, dù bằng cách nói hay viết. Ở đây "học" có nghĩa là hiểu thêm, chứ không phải là nhớ thêm những thông tin ở cùng mức độ nhận thức mà bản thân đã có trước đó.
Rõ ràng là sẽ không có bất cứ khó khăn về mặt nhận thức nào khi thu lượm thêm thông tin lúc đọc, nếu những thông tin mới này cùng loại với những thứ bạn đã biết. Một người đã biết vài điều về lịch sử Hoa Kỳ và đã hiểu chúng theo một cách nào đó, có thể ngay lập tức thu nhận thêm các thông tin mới bằng cách đọc - theo nghĩa thứ nhất - và hiểu chúng theo cách cũ. Nhưng giả sử anh ta đang đọc một thứ lịch sử không chỉ cung cấp thêm các sự kiện mà còn cố gắng đưa vào cách hiểu mới đầy đủ hơn về những sự kiện anh đã biết. Giả sử rằng có một sự hiểu biết rộng lớn hơn thứ anh đã có trước khi đọc. Nếu anh có thể thu nhận được sự hiểu biết lớn hơn này, anh đang đọc theo nghĩa thứ hai. Anh đã thực sự tự nâng mình lên bằng chính hoạt động chủ động của mình, mặc dù một cách gián tiếp, sự nâng cấp này được tạo ra bởi người viết đã dạy anh một điều gì mới.
Những điều kiện cần cho hình thức đọc này ---đọc vì hiểu biết--- là gì? Có hai điều kiện. Thứ nhất, là phải có sự bất đối xứng ban đầu về nhận thức. Người viết phải "ở trên" người đọc về mặt hiểu biết, và cuốn sách phải truyền tải ở dạng đọc được những tri thức mà người viết có và người đọc còn đang thiếu. Thứ hai, người đọc phải có khả năng vượt qua sự bất đối xứng này ở mức độ nào đó, hiếm khi hoàn toàn, nhưng luôn hướng tới ngang hàng với người viết. Khi đạt tới mức ngang hàng thì sẽ đạt được giao tiếp hoàn thiện.
Nói ngắn gọn, ta chỉ có thể học từ những "người giỏi hơn". Ta phải biết họ là ai và phải biết cách học từ họ như thế nào. Người có kiến thức này là người sở hữu nghệ thuật đọc, theo nghĩa hẹp mà chúng ta bàn tới trong cuốn sách này. Bất cứ ai biết đọc có lẽ đều đọc được theo cách này. Nhưng bất kì ai trong chúng ta đều có thể học đọc tốt hơn và dần dần nỗ lực thu lượm được nhiều thứ hơn bằng cách áp dụng những kĩ năng này vào các tài liệu đọc bổ ích hơn.
Chúng tôi không muốn đưa ra ấn tượng sai lầm rằng ta luôn có thể dễ dàng phân biệt sự kiện, là thứ giúp gia tăng thông tin, và tri thức, là thứ giúp gia tăng hiểu biết. Chúng tôi cũng thừa nhận rằng đôi khi một ít sự kiện cũng có thể dẫn đến gia tăng hiểu biết. Chúng tôi muốn nhấn mạnh rằng cuốn sách này bàn về nghệ thuật đọc hướng đến gia tăng hiểu biết. Nếu bạn có thể học được nghệ thuật này, bạn cũng sẽ có được khả năng đọc để gia tăng thông tin.
Đương nhiên ngoài gia tăng thông tin và hiểu biết vẫn còn một mục đích nữa để đọc, đó là để giải trí. Cuốn sách này không quan tâm lắm đến việc đọc giải trí. Đây là loại đọc ít đòi hỏi nhất và cần ít sức lực nhất. Ngoài ra cũng không có quy tắc nào cho loại đọc này. Ai biết đọc nếu muốn đều có thể đọc để giải trí.
Bất kì cuốn sách nào có thể đọc vì thông tin hay vì hiểu biết đều có thể được đọc để giải trí, cũng như một cuốn sách có khả năng gia tăng hiểu biết có thể được đọc chỉ vì thông tin. (Mệnh đề này không có mệnh đề đảo: không phải sách giải trí nào cũng có thể đọc vì hiểu biết). Chúng tôi cũng không cản bạn đọc sách để giải trí. Nếu bạn muốn đọc một cuốn sách hay vì sự hiểu biết, chúng tôi có thể giúp bạn. Chủ đề của chúng tôi là nghệ thuật đọc sách khi bạn đặt mục tiêu là sự hiểu biết.
1. Có một trường hợp ngoại lệ được phép nhờ đến sự trợ giúp bên ngoài khi đọc một cuốn sách khó. Trường hợp này được đề cập ở Chương 18. ↩
2. (Người dịch) pulling yourself up by your bootstraps ↩
3. (Người dịch) giữa hiểu biết của mình và nội dung đang đọc. Ý tác giả muốn nói trong câu này là: ta chỉ có thể thấy được sự chênh lệch (khoảng cách) giữa nhận thức của bản thân và của tác phẩm, nếu ta thành thật với chính mình, và nếu ta đọc một cách tập trung cẩn thận đủ để thấy mình chưa hiểu ý của tác phẩm. ↩