Đọc là học: sự khác biệt của Học qua được dạy và Học qua khám phá
Thu thập thông tin là học. Hiểu nhiều hơn những gì chưa hiểu trước đây cũng là học. Nhưng có một sự khác biệt quan trọng giữa hai loại học này.
Được thông tin chỉ đơn giản là biết một sự kiện nào đó. Được khai sáng là biết thêm điều đó có nghĩa là gì: tại sao nó lại như vậy, mối quan hệ giữa nó với các sự kiện khác, về mặt nào thì nó giống, về mặt nào thì nó khác, v.v.
Sự phân biệt này khá gần gũi với sự khác biệt giữa việc có thể nhớ được một thứ và việc có thể giải thích được nó. Nếu bạn nhớ được lời của tác giả, bạn đã học được chút ít khi đọc. Nếu lời tác giả là thật, bạn đã học được chút ít về thế giới. Nhưng dù bạn đã học một sự thật về cuốn sách hay một sự thật về thế giới, bạn chỉ có được thêm thông tin nếu chỉ vận dụng trí nhớ của mình. Bạn chưa được khai sáng. Khai sáng chỉ đạt được khi bên cạnh việc biết tác giả nói gì, bạn hiểu tác giả có ý gì và tại sao tác giả lại nói như vậy.
Đương nhiên bạn nên nhớ lời tác giả nói cũng như hiểu ý tác giả. Được thông tin là tiền đề để được khai sáng. Vấn đề là không được dừng lại ở chỗ chỉ được thông tin.
Montaigne nói về "sự ngu muội ABC đi trước kiến thức, và sự ngu muội bác học đi sau". Sự ngu muội trước là của những người không biết ABC mà không biết đọc. Sự ngu muội sau là của những kẻ đã đọc trật nhiều sách. Đó là những kẻ đọc ngu muội, như cách Alexander Pope gọi là bọn đầu đất lắm chữ1. Luôn có những kẻ si đần đọc quá rộng nhưng không đủ tốt. Người Hy Lạp có hẳn cách gọi cho sự trộn lẫn học thức với ngu xuẩn mà có thể dùng cho những kẻ đọc dởm đầy chữ của mọi thời. Đó là bọn sophomores2.
Để tránh sai lầm này ---thứ sai lầm ngộ nhận rằng đọc rộng và đọc tốt là như nhau--- ta phải xem xét sự phân biệt giữa các loại học. Sự phân biệt này có ý nghĩa quan trọng đối với việc đọc và quan hệ của việc đọc với giáo dục nói chung.
Trong lịch sử giáo dục, con người thường phân biệt giữa học qua được dạy và học qua khám phá. Dạy dỗ là việc một người chỉ người khác bằng lời nói hoặc viết. Con người vẫn có thể thu lượm kiếm thức mà không cần được dạy. Nếu không như vậy, mỗi nhà giáo phải được dạy để có thể đi dạy người khác, sẽ không có điểm khởi đầu trong chu trình tích lũy kiến thức. Vì thế phải có sự khám phá --- quá trình học dựa vào nghiên cứu, dựa vào khảo sát, hoặc dựa vào tự phản tỉnh, mà không cần được dạy.
Khám phá đối với dạy dỗ cũng giống như việc học không có thầy đối với việc học với sự hướng dẫn của thầy. Trong cả hai trường hợp, hoạt động học diễn ra bên trong người học. Sẽ là sai lầm nếu nghĩ khám phá là chủ động và được dạy là bị động. Không có việc học bất động, cũng như không có việc đọc bất động.
Vì thế cách tốt hơn để phân biệt là gọi việc được dạy là "khám phá được hỗ trợ". Không cần phải nhờ đến lý thuyết học như các nhà tâm lý học, dạy học rõ ràng là một ngành đặc biệt, có một đặc tính cực kì quan trọng mà chỉ có hai ngành khác có là nông nghiệp và y học. Bác sĩ có thể làm nhiều thứ cho bệnh nhân, nhưng cuối cùng chính bệnh nhân phải tự khỏe lên. Người nông dân có thể làm nhiều thứ cho cây trồng vật nuôi, nhưng cuối cùng chúng phải tự lớn lên. Tương tự vậy, người thầy có thể giúp học trò bằng nhiều cách, nhưng chính người học phải tự làm việc học. Việc học chỉ xảy ra khi kiến thức lớn lên trong bộ não của người học.
Sự khác biệt giữa học qua được dạy và học qua khám phá ---hay nói đúng hơn là khám phá được hỗ trợ và không được hỗ trợ--- nằm chính ở sự khác việt về nguyên vật liệu mà người học sử dụng. Khi anh được dạy --- khám phá với sự trợ giúp của người thầy --- anh dùng những thứ được truyền tải đến mình. Anh thực hiện các thao tác theo bài giảng, ở dạng viết hoặc nói. Anh học bằng cách đọc hoặc nghe. Ở đây có mối liên hệ gần gũi giữa đọc và nghe. Nếu bỏ qua những khác biệt nhỏ giữa hai cách thu nhận này, ta có thể nói đọc và nghe thuộc cùng một loại nghệ thuật --- nghệ thuật thụ giáo. Tuy nhiên, khi người học tiếp tục mà không có sự trợ giúp nào của người thầy, các thao tác học được thực hiện trên tự nhiên hay thế giới, chứ không phải theo bài. Những quy tắc cho loại học này tạo thành nghệ thuật khám phá không được hỗ trợ. Nếu dùng chữ "đọc" một cách đơn giản, ta có thể nói rằng khám phá ---đúng hơn là khám phá không được hỗ trợ--- là nghệ thuật đọc từ thế giới hoặc tự nhiên, còn được dạy (khám phá được hỗ trợ) là nghệ thuật đọc sách hoặc nghệ thuật học theo bài giảng.
Vậy còn suy nghĩ? Nếu "suy nghĩ" nghĩa là sử dụng bộ não để có thêm kiến thức hay hiểu biết, và nếu học qua khám phá hay học qua được dạy bao hàm tất cả các cách thức thu lượm kiến thức, thì việc suy nghĩ phải diễn ra trong cả hai hoạt động này. Ta phải suy nghĩ khi đang đọc và nghe, giống như ta phải nghĩ khi đang nghiên cứu. Một cách tự nhiên thì những loại suy nghĩ này cũng khác nhau, tương tự như hai cách học khác nhau.
Nhiều người cho rằng suy nghĩ gần với nghiên cứu và khám phá không được hỗ trợ hơn so với việc được dạy là bởi họ cho rằng đọc và nghe hầu như không tốn sức. Một người khi đọc lấy thông tin hoặc để giải trí có lẽ suy nghĩ ít hơn so với khi đang khám phá. Đó là những loại đọc ít chủ động. Điều này không đúng với loại đọc chủ động thực sự --- nỗ lực cần để hiểu. Không ai từng trải dám nói loại đọc này không cần suy nghĩ.
Suy nghĩ chỉ là một phần của hoạt động học. Người học còn phải dùng tri giác và trí tưởng tượng của mình. Anh phải quan sát, phải nhớ, và phải xây dựng trong trí tưởng tượng những thứ không thể quan sát được. Cũng lại có xu hướng nhấn mạnh vai trò của các hoạt động này trong quá trình khám phá không được hỗ trợ, và xem nhẹ hay bỏ qua chúng trong quá trình được dạy thông qua đọc hoặc nghe. Chẳng hạn nhiều người cho rằng một nhà thơ dùng trí tưởng tượng để viết một bài thơ, còn họ không cần phải dùng trí tưởng tượng để đọc bài thơ đó. Nói tóm gọn, nghệ thuật đọc bao hàm tất cả các kĩ năng cần thiết trong nghệ thuật khám phá không được hỗ trợ: sự quan sát sắc bén, bộ nhớ luôn sẵn sàng, trí tưởng tượng rộng lớn, và đương nhiên là trí tuệ thuần thục về phân tích và tự phản tỉnh. Lý do là vì đọc theo nghĩa này cũng là khám phá --- chỉ có điều là được hướng dẫn mà thôi.
1. (Người dịch) bookful blockheads ↩
2. (Người dịch) sophos là thông thái, moros là ngu xuẩn trong tiếng Hy Lạp, có thể hiểu là trí thức dởm. ↩